شده و خود بذاته شخصيت دارد ، و آنكه ماهيت به وسيلهء آن موجود شده است ، و از يك‌جهت ديگر تعين پيدا كرده . اين رساله در ايران در سال 1302 هجرى چاپ شده است . « 1 » ديگر رسالهء اتحاد الوجود و الماهية است ، تأليف علامه هادى بن محمد امين تهرانى نجفى ، ( متوفى به سال 1321 هجرى ) ، علامهء مزبور در اين رساله اصيل بودن هريك از وجود و ماهيت را بدون ديگرى باطل دانسته ؛ و گويا اين رساله در رد صدر المتألهين است . ديگر رسالهء اتحاد عاقل و معقول ، تأليف صدر المتألهين است ، كه آن را در راه سفر حج تأليف كرده است . « 2 » نظريهء اتحاد عاقل و معقول به بسيارى از فلاسفهء ( پيش از او ) نسبت داده شده ، ولى طوسى « 3 » اين نظريه را با برهان منطقى در كتابهاى كلامى خود باطل كرده است . كوشش و حرارت و جديت فلاسفهء شيعه تنها بر نوشتن رساله‌ها و تأليفات در فلسفه متوقف نشده ، بلكه تا آن درجه فعاليت داشته‌اند كه اشعار و منظومه‌هايى در فلسفه و قواعد آن ساخته‌اند و نظريات خود را در آنها عنوان كرده‌اند . اين اشعار و منظومه‌ها هم بسيار است « 4 » كه يكى از آنها منظومهء فيلسوف سبزوارى « 5 » مشهور است . اين كتاب منظومه‌ايست كه تا به امروز هم تدريس مىشود ، و در اين باب در قسمت بيان شرح حال سبزوارى توضيح خواهيم داد . ديگر منظومهء اصفهانى است ، كه نام آن تحفة - الحكيم است . اين منظومه از علامه محمد حسين بن محمد حسن اصفهانى متولد به سال 1296 هجرى است . ابتداى منظومهء مزبور اين است : يا مبدئ الكل اليك المنتهى * لك الجلال و الجمال و البها يا مبدع العقول و الارواح * و منشئ النفوس و الاشباح كل لسان الكل عن ثنائك * و ضل فى بيداء كبريائك تا اينكه مىگويد : سميتها بتحفة الحكيم * معتصما بالواهب العليم اى ايجادكنندهء همه ، اى مرجعى كه منتهاى همه به‌سوى توست . عظمت و زيبايى و روشنايى اختصاص به تو دارد . اى خالق عقول و ارواح ، و اى به‌وجودآورندهء نفوس و اشباح ، زبان عموم در ثناى تو عاجز و الكن است و در پهنهء كبرياء و عظمت تو همه سرگردان هستند ، ( و سپس مىگويد ) من آن را تحفة الحكيم ناميدم و پشتيبان من خداوند بخشندهء داناست . « 6 »

--> ( 1 ) - الذريعة ، ج 1 ص 82 ( 2 ) - همان كتاب ، ص 81 - 82 ( 3 ) - خواجه نصير الدّين . ( 4 ) - الذريعة - قسمت ارجوزه‌ها كه مطالب زيادى در آن وجود دارد . ( 5 ) - حاج ملا هادى سبزوارى . ( 6 ) - الذريعة ، ج 3 ص 431